
॥ हर हर महादेव ॥
नागा साधू
सनातन धर्माचे योद्धा तपस्वी
निर्भय. भस्मलिप्त. संसाराच्या पलीकडे.
नागा साधू कोण आहेत?
नागा साधू हे हिंदू योद्धा-संन्याशांचा एक प्राचीन संप्रदाय आहे ज्यांनी सर्व सांसारिक बंधनांचा त्याग केला आहे. ते नग्न किंवा जवळजवळ नग्न फिरतात, शरीरावर फक्त पवित्र भस्म (विभूती), डोक्यावर जटा. ते त्रिशूल, तलवार आणि चिमटा धारण करतात.
"नागा" या शब्दाचा अर्थ नग्न. हे भौतिक जीवनापासून त्यांच्या पूर्ण वैराग्याचे प्रतीक आहे. त्यांनी स्वतःचे अंत्यसंस्कार केले आहेत आणि भौतिक जगासाठी ते जिवंत मृत मानले जातात. कुंभमेळ्यात शाही स्नानादरम्यान पवित्र जलात सर्वप्रथम प्रवेशाचा अधिकार त्यांना आहे.
"They have burned away the ego. What remains is pure spirit."
नागा परंपरेचा इतिहास
आदि शंकराचार्यांनी अखाड्यांची स्थापना केली
सुमारे 788 इ.स. मध्ये, आदि शंकराचार्यांनी हिंदू संन्याशांना अखाडा नावाच्या लष्करी-शैलीच्या संघटनांमध्ये व्यवस्थित केले. त्यांनी पहिल्या नागा योद्धा-संन्यासी संप्रदायांची स्थापना केली.
धर्माचे रक्षक
मुघल आक्रमणांदरम्यान, नागा साधूंनी हिंदू मंदिरे, तीर्थमार्ग आणि पवित्र स्थळांच्या रक्षणासाठी शस्त्रे उचलली. त्यांनी वाराणसी, अयोध्या आणि इतर पवित्र नगरांच्या रक्षणार्थ खरोखरचे युद्ध लढले.
भव्य कुंभ मिरवणुका
आज नागा साधू हे प्रत्येक कुंभमेळ्याचे मुख्य आकर्षण आहेत. त्यांची पेशवाई (भव्य आगमन) उत्सवाच्या अधिकृत सुरुवातीचे प्रतीक आहे. हजारो साधू घोडे, हत्ती आणि रथांवरून रस्त्यांवरून मार्गक्रमण करतात.
वेशभूषा आणि शारीरिक चिन्हे
त्यांच्या शरीरावरील प्रत्येक चिन्हाला गहन आध्यात्मिक अर्थ आहे

जटा
त्यांच्या लांब जटा भगवान शिवाशी त्यांच्या संबंधाचे प्रतीक आहेत. दीक्षेनंतर ते कधीही केस कापत नाहीत.
त्रिशूल
भगवान शिवाचा त्रिशूल. हे चेतनेचे तीन पैलू आणि अज्ञान नष्ट करण्याच्या शक्तीचे प्रतीक आहे.
रुद्राक्ष माळा
गळ्यात, मनगटात आणि दंडांवर परिधान केलेले पवित्र मणी. प्रत्येक रुद्राक्षात भगवान शिवाचे अश्रू असल्याचे मानले जाते.
पवित्र भस्म (विभूती)
त्यांचे संपूर्ण शरीर पवित्र अग्नीच्या (धुनी) भस्माने लिप्त असते. हे शरीराची अनित्यता आणि अहंकाराच्या विनाशाचे प्रतीक आहे.
पवित्र जानवे
छातीवर धारण केलेला पवित्र दोरा, त्यांची दीक्षा आणि आध्यात्मिक जीवनाप्रती समर्पणाचे प्रतीक.
दिगंबर (आकाश-वस्त्र)
अनेक नागा साधू कोणतेही वस्त्र परिधान करत नाहीत. "दिगंबर" म्हणजे आकाशच वस्त्र. हे त्यागाचे चरम प्रतीक आहे.
नागा साधूंचे संप्रदाय
शैव नागा साधू
भगवान शिवाचे भक्त
सर्वात मोठा आणि सर्वात प्रसिद्ध गट. ते भगवान शिवाची सर्वोच्च सत्ता म्हणून पूजा करतात. त्यांच्या अखाड्यांमध्ये जुना (सर्वात मोठा), महानिर्वाणी, अटल, अवाहन, आनंद, निरंजनी आणि अग्नी आहेत.
वैष्णव नागा साधू
भगवान विष्णूचे भक्त
ते भगवान विष्णू आणि त्यांच्या अवतारांची, विशेषतः भगवान रामाची पूजा करतात. त्यांच्या अखाड्यांमध्ये दिगंबर, निर्मोही आणि निर्वाणी आहेत.
उदासीन नागा साधू
संप्रदायांच्या पलीकडे
गुरू नानकांचे पुत्र श्रीचंद यांनी स्थापित. ते शैव किंवा वैष्णव कोणत्याही परंपरेशी संबंधित नाहीत. ते भौतिक जगाप्रती पूर्ण उदासीनतेचा मार्ग अनुसरतात.
कुंभमेळ्यातील त्यांची भूमिका
पेशवाई (भव्य मिरवणूक)
पेशवाई ही प्रत्येक अखाड्याची कुंभ नगरीत भव्य आगमन मिरवणूक आहे. नागा साधू तलवार, त्रिशूल आणि ध्वज घेऊन मार्च करतात. ते घोडे, हत्ती आणि सजवलेल्या रथांवर स्वार होतात.
शाही स्नान
सर्वात पवित्र स्नान दिवसांवर नागा साधूंना सर्वप्रथम स्नानाचा अधिकार आहे. सूर्योदयापूर्वी ते मंत्रोच्चार, शंखनाद आणि ढोलांच्या गजरात जलात प्रवेश करतात.
आध्यात्मिक अधिकार
नागा साधूंना कुंभातील सर्वोच्च आध्यात्मिक अधिकाऱ्यांमध्ये मानले जाते. भाविक त्यांचे दर्शन आणि आशीर्वाद घेतात. त्यांचे शिबिर शिक्षण आणि दीक्षेचे केंद्र बनतात.
भव्य मिरवणुकांचे साक्षीदार व्हा
नाशिक कुंभ 2027 मधील अखाडा मिरवणुका, शाही स्नान तिथी आणि आध्यात्मिक कार्यक्रमांचे संपूर्ण वेळापत्रक पहा.
कार्यक्रम व अखाडे पहा